Zwrot nadpłaty składki zdrowotnej bez wniosku? Sprawdzamy, co naprawdę zmienia projekt rządu

W tym roku ponad 821 tysięcy przedsiębiorców musiało odnaleźć w eZUS wniosek RZS-R, sprawdzić numer rachunku, podpisać i odesłać — żeby odzyskać własne pieniądze, łącznie ok. 1,17 mld zł nadpłaconej składki zdrowotnej. Kto się spóźnił choćby o dzień (termin minął 1 czerwca), na swoje środki poczeka do końca roku. Ministerstwo Zdrowia chce ten mechanizm uprościć: do wykazu prac legislacyjnych rządu trafił właśnie projekt, po którym ZUS zwracałby nadpłaty z urzędu, bez wniosku — z jednym wyjątkiem: kwot do 160 zł nie odda przelewem w ogóle, tylko zaliczy na bieżące składki. Sprawdzamy, co dokładnie się zmienia, kogo to dotyczy i — co równie ważne — czego ten projekt nie zmienia.

Dwie zmiany, które zakłada projekt

Projekt nowelizacji ustawy o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych obejmuje szeroki pakiet zmian (leczenie transgraniczne, ośrodki chorób rzadkich, organizacja NFZ), ale dla JDG liczą się dwa punkty dotyczące rocznego rozliczenia składki zdrowotnej:

1. Nadpłata powyżej 160 zł — zwrot z urzędu, bez wniosku. ZUS ma przelewać nadpłatę automatycznie, pod warunkiem że rozliczysz roczną składkę w terminie i ZUS dysponuje Twoim aktualnym numerem rachunku. Znika krok, na którym co roku wykłada się część przedsiębiorców: dziś ZUS co prawda sam generuje wniosek RZS-R dzień po złożeniu rozliczenia, ale trzeba go jeszcze znaleźć na koncie płatnika, zweryfikować i odesłać w terminie. Kto tego nie zrobi, nie dostaje przelewu — nadpłata rozliczana jest na koncie płatnika dopiero do końca roku.

2. Nadpłata do 160 zł — bez przelewu, automatyczne zaliczenie. Drobnych kwot ZUS nie będzie zwracał wcale. Zostaną na koncie płatnika i pomniejszą bieżące lub przyszłe składki (albo pokryją zaległości, jeśli je masz). Skąd akurat 160 zł? To dziesięciokrotność kosztów upomnienia w egzekucji administracyjnej (16 zł). Uzasadnienie jest księgowe: obsługa zwrotu kilkudziesięciu złotych potrafi kosztować ZUS więcej niż sama zwracana kwota.

Projekt określa też kolejność zaliczania nadpłaty: najpierw ewentualne nienależnie pobrane wcześniejsze zwroty, potem zaległe składki i inne zobowiązania wobec ZUS, dopiero reszta wraca do przedsiębiorcy.

Jak to działa dziś — i dlaczego w ogóle jest co upraszczać

Roczne rozliczenie składki zdrowotnej składasz razem z dokumentami rozliczeniowymi za kwiecień, do 20 maja. ZUS porównuje sumę składek zapłaconych w trakcie roku z roczną składką należną od faktycznego dochodu (lub przychodu na ryczałcie). Wynik to niedopłata — do uregulowania od razu, razem ze składką za kwiecień — albo nadpłata.

I tu zaczyna się procedura, którą projekt chce skasować. W tym roku wyglądała tak: wniosek RZS-R należało odesłać przez eZUS do 1 czerwca, a ZUS ma czas na przelew do 3 sierpnia. W praktyce oznacza to, że pieniądze nadpłacone jeszcze w trakcie 2025 r. wracają do przedsiębiorcy nawet po kilkunastu miesiącach — bez oprocentowania. Przy 1,17 mld zł nadpłat to niemała, nieoprocentowana pożyczka udzielana ZUS-owi przez przedsiębiorców. Automatyczny zwrot z urzędu tego akurat nie naprawia (terminy wypłat projekt zostawia po staremu), ale przynajmniej eliminuje scenariusz „przegapiłem wniosek, czekam do grudnia".

Skąd bierze się nadpłata — konkretne liczby

Nadpłata nie jest błędem systemu, tylko wpisana w jego konstrukcję: składki płacisz co miesiąc od bieżących wyników, a rozliczenie jest roczne. Mechanizm różni się w zależności od formy opodatkowania.

Skala i liniowy: winne są miesiące słabe. Składka miesięczna to 9% (skala) albo 4,9% (liniowy) dochodu z poprzedniego miesiąca — ale nigdy mniej niż składka minimalna, w 2026 r. 432,54 zł (9% od pełnej płacy minimalnej 4 806 zł). W miesiącach bez dochodu lub ze stratą płacisz minimum, którego roczne rozliczenie potem nie „potrzebuje", jeśli dobre miesiące pokryły roczną należność. Przykład na liniowym:

Taki profil — kontrakt przez część roku, przerwa między zleceniami, sezonowość — to codzienność freelancerów. Stąd skala zjawiska: średnia nadpłata w tym roku to ok. 1 425 zł, a rekordowy pojedynczy zwrot przekroczył milion złotych.

Ryczałt: winne są progi. Składka zależy od rocznego przychodu — pomniejszonego o zapłacone składki społeczne — w trzech progach (do 60 tys. / 60–300 tys. / powyżej 300 tys. zł) i w 2026 r. wynosi odpowiednio 498,35 zł / 830,58 zł / 1 495,04 zł miesięcznie. Uwaga: to przychód po odjęciu składek społecznych decyduje o progu, więc przy pełnym ZUS-ie granicę 300 tys. zł przekraczasz dopiero przy ok. 321,5 tys. zł samego przychodu (300 tys. + ~21,5 tys. zł rocznych składek społecznych). Kto opłaca składki na podstawie przychodu z poprzedniego roku, a w bieżącym spadł do niższego progu, nadpłaca całą różnicę — spadek z progu środkowego do najniższego to 12 × 332,23 zł = 3 986,76 zł nadpłaty. Uwaga, działa to też w drugą stronę: przekroczenie progu w trakcie roku oznacza, że roczna składka należy się według wyższej stawki za wszystkie miesiące — i przy rozliczeniu wychodzi niedopłata do uregulowania od razu.

Czego ten projekt NIE zmienia

Warto to powiedzieć wprost, bo nagłówki o „zmianach w składce zdrowotnej" budzą co roku te same nadzieje. Ten projekt nie rusza ani stawek, ani podstawy wymiaru:

• Stawki zostają: 9% dochodu na skali, 4,9% na liniowym, ryczałt według trzech progów przychodu.
• Minimalna składka zostaje — i przypomnijmy, że od stycznia 2026 r. jest liczona znów od 100% płacy minimalnej (432,54 zł/mies.). Obniżona podstawa 75%, obowiązująca w 2025 r., była z góry zapisana jako rozwiązanie na jeden rok.
• Duża reforma składki zdrowotnej nie wraca. Ustawa, która od 2026 r. miała wprowadzić składkę ryczałtowo-procentową i realnie obniżyć obciążenia ok. 2,5 mln przedsiębiorców, została zawetowana w maju 2025 r. — i rząd do niej nie wrócił. Obecny projekt to porządkowanie administracji wokół rozliczenia, nie zmiana wysokości składki.

Krótko: po wejściu zmian w życie zapłacisz dokładnie tyle samo, ile dziś. Zmieni się tylko to, jak (i czy) wraca do Ciebie nadwyżka.

Co zrobić dziś, jeśli prowadzisz JDG

1. Rozliczenie za 2025 r. działa po staremu. Jeśli masz nadpłatę i odesłałeś RZS-R do 1 czerwca — przelew dostaniesz najpóźniej 3 sierpnia 2026 r. Jeśli wniosek przegapiłeś, nadpłata rozliczy się na Twoim koncie płatnika do końca roku (pomniejszy bieżące składki lub pokryje zaległości).
2. Zaktualizuj numer rachunku w ZUS. Zarówno dziś (RZS-R pozwala wybrać tylko rachunek z bazy ZUS), jak i po zmianach (warunek zwrotu z urzędu) ZUS przelewa wyłącznie na rachunek, który ma w rejestrze. Sprawdzisz to w eZUS w danych płatnika.
3. Pilnuj terminu rocznego rozliczenia (20 maja). Po zmianach terminowe rozliczenie będzie warunkiem automatycznego zwrotu — spóźnienie oznacza powrót do rozliczania nadpłaty na koncie.
4. Nie traktuj nadpłaty jak premii. To Twoje pieniądze zamrożone w ZUS na wiele miesięcy, bez odsetek — a przy liniowym i ryczałcie ich zwrot dodatkowo koryguje podatek. Lepszy scenariusz to wiedzieć na bieżąco, ile składki faktycznie należy się od Twojego dochodu, i nie finansować ZUS bardziej, niż wymaga tego mechanizm minimalnej składki.

Jak to policzyliśmy

Kwoty składek pochodzą z silnika podatkowego AUTOPILOTA i rejestru stałych na 2026 r.: płaca minimalna 4 806 zł (minimalna składka zdrowotna 9% × 4 806 = 432,54 zł), przeciętne wynagrodzenie w sektorze przedsiębiorstw za IV kw. 2025 r. — 9 228,64 zł (podstawy ryczałtu: 60%, 100% i 180% tej kwoty). Przykład nadpłaty na liniowym zakłada dochód 20 000 zł/mies. przez 6 miesięcy i brak dochodu przez pozostałe 6, bez uwzględnienia limitu odliczenia składki od dochodu. Dane o liczbie i kwocie wniosków RZS-R za 2025 r. — ZUS, stan na 2 czerwca 2026 r. Twoje liczby będą inne — dlatego licz na własnych danych, nie na przykładach z artykułów. Także naszych.

Masz pytania o swoje rozliczenie albo chcesz podyskutować o zmianach w przepisach? Wpadnij na nasz Discord — tam na bieżąco śledzimy losy tego projektu.

Źródła

• Rzeczpospolita: Nowe zasady rozliczania składki zdrowotnej. Rząd szykuje zmiany
• Gazeta Prawna: Nadpłata składki zdrowotnej w ZUS — projekt nowych zasad zwrotu i próg 160 zł
• Rynek Zdrowia: Zmiany w składce zdrowotnej, NFZ i chorobach rzadkich — projekt wraca do prac rządu
• Rzeczpospolita: Milionowe zwroty i dopłaty składki zdrowotnej — dane ZUS
• PIT.pl: Przedsiębiorcy finansują ZUS — zwroty składki zdrowotnej dopiero w sierpniu
• ZUS: Wniosek RZS-R — zwrot nadpłaty składki na ubezpieczenie zdrowotne
• GOFIN: Weto Prezydenta do zmian w składce zdrowotnej przedsiębiorców