Warsztat danych — własne dokumenty i pulpity nad Twoimi liczbami

Każdy inny ekran AUTOPILOTA odpowiada na z góry zadane pytanie: ile mam salda, ile podatku, jak wygląda prognoza. Warsztat danych odwraca role — to Ty układasz pytanie: jakie miary, w jakim podziale, w jakim czasie i w porównaniu z czym.

Dlatego warsztat startuje pusty. Nie ma tu listy gotowych ekranów do odwiedzenia; jest katalog tego, co możesz zbudować. Wszystko, co widzisz potem w menu po lewej, powstało dlatego, że sam to zrobiłeś i nazwałeś.

Warsztat jest częścią planu Premium i na dziś jest w zamkniętym podglądzie. Widzi go lista zaproszonych adresów — pozycja w menu, razem z Przepływem (dzienną prognozą salda), pojawia się tylko u nich, a plakietka Premium w nagłówku warsztatu mówi, skąd bierze się dostęp. Po starcie sprzedaży w tym miejscu stanie „plan aktywny do…", a konto bez planu zobaczy listę tego, co Premium daje, i pole na jedno zdanie: do czego byłby Ci potrzebny. Na tej podstawie ustalamy kolejność prac i cenę.

Zrzut ekranu

Jak się zaczyna: folder → dokument

1. Załóż folder (przycisk „Nowy folder" nad menu). Folder może istnieć pusty — zakładasz go PRZED pierwszym dokumentem, a nie po.
2. Utwórz dokument („Nowy dokument"). W oknie wybierasz co chcesz zamodelować, nadajesz nazwę i wskazujesz folder.
3. Dopracuj pytanie w pasku nad treścią i kliknij Zapisz — od tej pory dokument otwiera się dokładnie z tym pytaniem.

Zrzut ekranu

Typy dokumentów

Katalog ma trzy półki. Analiza to pytania o to, co się wydarzyło, Planowanie — o to, co ma się wydarzyć, a Pulpity składają jedno i drugie na jednej planszy:

Typ decyduje o tym, czym dokument rysuje odpowiedź, i o osiach, od których zaczyna. Nie zamyka Cię w niczym: pasek zapytania jest ten sam dla wszystkich, bo wszystkie czytają ten sam model danych.

Plan z AI i diagnoza AI dochodzą do katalogu na kontach z dostępem do elementów AI; przepływ rentowności ma własną stronę i na pulpit trafia jako szybki kafel.

Tego samego typu robisz tyle dokumentów, ile chcesz — trzy różne tabele przestawne w trzech folderach to trzy różne pytania, a nie trzy kopie jednego ekranu.

Trzy warstwy, które warto rozumieć

1. Model — słownik miar (Przychód, Koszty, Zysk, Marża, KUP, VAT należny i naliczony, ZUS, PIT) oraz wymiarów (Jednostka, Kategoria, Kontrahent, Źródło, Czas). Miary nazywają się tak samo jak zmienne we własnych KPI, więc formuła, którą napiszesz w jednostce, i kolumna w tabeli znaczą to samo.
2. Zapytanie — co wybierasz w pasku nad treścią: miary, wiersze, kolumny, wersje. Okres bierze się z globalnego selektora w nagłówku. Pasek pokazuje tylko te kontrolki, które bieżący dokument naprawdę czyta: przy tabeli masz wszystkie, przy wskaźnikach nie ma osi wierszy i kolumn (kafelki mają własną), a przy przepływie rentowności i dokumentach AI kontrolek nie ma wcale — te trzy biorą z pytania wyłącznie okres. Pokrętło, które niczego nie zmienia, jest gorsze niż jego brak. Zapis stoi na prawym końcu paska zawsze, także tam, gdzie kontrolek nie ma.
3. Dokument — Twój zapisany egzemplarz pytania razem z tym, co je rysuje. Typ dokumentu wybierasz przy tworzeniu; wszystkie typy czytają ten sam wynik, więc pokazują tę samą prawdę w różnych formach.

Tabela przestawna

Zaczyna się od pustej kartki

Nowa tabela przestawna nie otwiera się gotowym raportem. Otwiera się kreatorem, w którym zaznaczasz, co chcesz zobaczyć — dokładnie tak, jak nowa tabela przestawna w arkuszu jest pustym polem i listą pól obok.

Kolejność kroków jest kolejnością pytania, które i tak zadajesz na głos:

1. Kogo/czego to dotyczy — zaznacz jednostki i/lub kategorie. Obie listy są drzewami: dziecko pod rodzicem, z wcięciem, zwijaniem gałęzi i kwadratem o trzech stanach — dokładnie tym samym, co w pasku filtrów (patrz Filtr: jedno pole na jeden obiekt).
2. Za jaki czas — Miesiące / Kwartały / Lata. Dnia tu nie ma: rok w dniach to 365 kolumn. Do dnia schodzisz później, z konkretnego miesiąca.

Zaznaczenie trafia i w osie, i w filtr — inaczej wybrałbyś trzy jednostki, a dostał czternaście. Oś wierszy wynika z tego, co zaznaczyłeś: same jednostki → jednostki, same kategorie → kategorie, jedno i drugie → kategorie zagnieżdżone w jednostkach.

Wybór zapisuje się od razu, a przycisk Wybór w pasku wraca do kreatora z zaznaczeniem odtworzonym z tego, co widzisz.

Zrzut ekranu

Jak czyta się gotową tabelę

• Wiersze to hierarchia: klikasz strzałkę i schodzisz z jednostki głównej do podjednostek, z kategorii do podkategorii, z roku do kwartału i miesiąca. Rodzic zawsze niesie sumę tego, co pod nim.
• Kolumny to albo czas (rok / kwartał / miesiąc / dzień), albo wersje.
• Miary wyliczane (Zysk, Marża, Podatki razem, Saldo VAT) liczą się po zsumowaniu — marża grupy to iloraz sum, a nie średnia z marż. To różnica, która przy nierównych jednostkach potrafi zmienić wynik o kilkanaście punktów.
• Puste pole to brak danych, nie zero. Marża bez przychodu pokazuje „—", bo dzielenie przez zero nie ma wyniku, a zero sugerowałoby, że wynik jest zły.

Rachunek wyników

Ta sama arytmetyka co w tabeli przestawnej, tylko ustawiona pionowo: kolumna to jeden miesiąc, wiersz to jedna pozycja albo jeden wynik, a w komórce stoi jedna liczba. Kolejność wierszy jest tu informacją — mówi, co od czego się odejmuje — i dlatego czyta się to jak zdanie, a nie skanuje jak arkusz.

To jest realna różnica wobec tabeli przestawnej, nie inny wygląd tej samej rzeczy. Tabela stawia w każdym miesiącu komplet miar obok siebie: przy czterech miarach to cztery kolumny na miesiąc, przy ośmiu blisko sto na rok. Da się z tego wyczytać dowolną liczbę i nie da się wyczytać historii — ile weszło, co to zjadło, co zostało.

Nakład i odsetki stoją jako wiersze informacyjne po to, żeby arytmetyka EBITDA była widoczna na ekranie, a nie tylko poprawna.

Nakład i amortyzacja nie stoją na żadnej fakturze — biorą się z konfiguracji jednostki, więc każdy z tych wierszy podpisuje się jednostką, z której wyszedł: „Amortyzacja · Serwer produkcyjny". Przy kilku środkach w podpisie jest ich liczba, a komplet nazw pod ikoną pomocy.

Odsetek od rat nie ma osobnym wierszem — i to jest decyzja, nie przeoczenie. Rata leasingu jest kosztem transportu i tak stoi na fakturze; wyciąganie z niej części odsetkowej do własnej linijki to rachunkowość, a nie koszt, który poniosłeś. Liczba nie znika jednak z ekranu: EBITDA z definicji odsetki wyłącza, więc jej wyjaśnienie mówi, ile oddaje i z której umowy — bez tego skok z zysku netto do EBITDA byłby magią. Widać to najlepiej w miesiącu z dużym zakupem: koszty 65 230 zł (w tym 60 000 zł na serwer), zysk netto −28 689 zł, ale EBITDA +33 970 zł. Firma nie miała złego miesiąca — firma coś kupiła.

Skąd drabina bierze kategorię

Z pozycji faktury, a gdy pozycja jej nie ma — z nagłówka. To ma znaczenie praktyczne: faktura z kilkoma usługami w różnych kategoriach rozkłada się na te kategorie, zamiast wpadać w całości do jednej albo w „Bez kategorii". Kategorię pozycji ustawisz w podglądzie faktury, kategorię całej faktury — w panelu szczegółów.

Rozbicie następuje tylko wtedy, gdy pozycje sumują się co do grosza do kwot z nagłówka. Jeśli się nie sumują (pozycja odrzucona jako koszt, korekta, pozycje wpisane pobieżnie), faktura zostaje jedną całością z kategorią nagłówka — bo rozbicie zmieniłoby wtedy sumę okresu, a cicha zmiana sumy jest gorsza niż brak podziału. Faktury ze sztywną kwotą KUP (leasing) nie są dzielone nigdy: tej kwoty nie da się rozłożyć na pozycje inaczej niż przez założenie, a założenie w koszcie uzyskania przychodu idzie prosto do podstawy podatkowej.

Uwaga na import z KSeF: faktury zaciągnięte z KSeF przychodzą bez kategorii — ani na nagłówku, ani na pozycjach. Kategoryzacja AI opisuje pozycje, ale kategorie przychodowe trzeba mieć najpierw założone. Dopóki ich nie ma, przychód siedzi w „Bez kategorii" — i to jest wiersz, w który warto kliknąć, żeby zobaczyć, co tam wpadło.

VAT jest osobno, bo nie jest Twój

Kwoty w całej drabinie są netto. VAT należny nigdy nie był przychodem, a naliczony nigdy kosztem — przechodzą przez konto i wracają do urzędu. Wciągnięcie ich do wyniku to najpospolitszy błąd w rachunku JDG, więc rozliczenie VAT stoi pod zyskiem netto i wizualnie osobno: należny, naliczony i saldo do zapłaty. Kwota ujemna to nadwyżka do przeniesienia albo zwrotu. Bloku nie ma wcale, jeśli nie jesteś VAT-owcem.

Zaliczka PIT mówi, według czego jest policzona

Przy kwocie podatku stoi plakietka ze stawką: liniowy 19%, ryczałt 8,5% albo skala 12% / 32%. To nie ozdoba — ta sama kwota jest poprawna przy ryczałcie 12% i błędna przy 8,5%, a bez stawki nie da się jej sprawdzić. Pod ikoną pomocy siedzi pełne zdanie: próg i kwota wolna przy skali, opis stawki przy ryczałcie („Usługi IT", „Usługi materialne, konsulting, pośrednictwo"…).

Rozwiń wiersz, żeby zejść aż do faktur

Strzałka przy pozycji rozwija ją w tabeli, bez otwierania czegokolwiek obok. Pod kategorią są albo podkategorie, albo — gdy podkategorii już nie ma — pojedyncze faktury. Rozwinięcie znaczy więc zawsze to samo: „pokaż, z czego to się składa", a o tym, co jest piętro niżej, decydują dane.

Podkategorie rysują się natychmiast, bo liczby są już policzone. Faktury dociągają się przy pierwszym rozwinięciu i zostają — zwinięcie i ponowne rozwinięcie nie pyta bazy drugi raz.

Wiersz faktury pokazuje kwotę tylko w kolumnie swojego miesiąca, a resztę zostawia pustą: faktura z marca nie jest w kwietniu nieznana — po prostu jej tam nie ma. Faktury idą rosnąco po dacie, więc kwoty schodzą po przekątnej w tę samą stronę, w którą biegną kolumny. Gdy jest ich więcej, niż mieści podgląd, ostatni wiersz mówi wprost, ile ich zostało — lista przycięta po cichu wyglądałaby jak komplet, który nie sumuje się do kategorii nad nim.

Rozwinięcie to stan widoku: nie zmienia ani jednej kwoty w drabinie.

Kliknij w numer faktury, żeby zobaczyć ją całą

Numer faktury w tabeli jest odnośnikiem do niej samej. Otwiera się ten sam panel, co w Transakcjach: pozycje, kontrahent z NIP-em, daty wystawienia i płatności, status z możliwością zmiany, VAT i przypisanie do jednostki oraz kategorii. Wiersz tabeli mówi „ile i kiedy" — wszystko, o co pytasz dalej, mieszka w panelu.

To samo działa na liście dokumentów pod kwotą: wiersz otwiera fakturę zamiast wyrzucać Cię na stronę Faktur. Pytanie „co to za faktura" pada w trakcie czytania rachunku i nie powinno go przerywać.

Wydatek z wyciągu bankowego nie ma pozycji ani kontrahenta z NIP-em, więc nie ma też panelu — prowadzi do listy transakcji i tyle obiecuje.

Kliknij w liczbę, żeby zobaczyć dokumenty

Każda kwota pozycji jest klikalna: z boku wysuwa się lista faktur i wydatków, które się na nią złożyły, z numerem, kontrahentem, kwotą i VAT-em. Suma listy zgadza się z klikniętą liczbą co do grosza.

Faktura, której pozycje należą do różnych kategorii, stoi w kilku kolumnach naraz — w każdej swoją częścią. Na liście widać wtedy kwotę tej części i podpis „część faktury", żeby 7 000 zł przy fakturze na 10 000 zł nie wyglądało na pomyłkę.

Panel z boku daje więcej niż rozwinięcie w tabeli: kontrahenta, VAT i odnośnik do samego dokumentu. Strzałka odpowiada na „z czego to się składa", kwota — na „pokaż mi te dokumenty".

Drążenie działa tylko przy pozycjach. Za wierszem wynikowym nie stoi zbiór dokumentów, tylko odejmowanie dwóch takich zbiorów — „pokaż dokumenty zysku" musiałoby znaczyć „pokaż wszystkie", czyli odpowiedź na inne pytanie niż zadane. Za kolumną planu dokumentów nie ma z innego powodu: plan jest deklaracją, a nie zapisem zdarzeń.

Miesiące, kwartały albo jedno i drugie

Nad tabelą stoją dwa przełączniki: Miesiące i Kwartały. Przełączasz się między nimi płynnie, bo to trzy odpowiedzi na trzy różne pytania:

Ostatniego z nich nie da się zgasić — tabela bez kolumn czasu nie jest „rachunkiem bez kolumn", tylko pustym prostokątem.

Podsuma Q1 staje zaraz za marcem, Q4 za grudniem, a nie na końcu tabeli. Czyta się wtedy „styczeń, luty, marzec, tyle wyszło w kwartale", zamiast dodawać trzy liczby w głowie przy każdej zaliczce. Kolumna podsumy ma własną ramkę i mocniejsze tło, żeby nie czytała się jak trzynasty miesiąc.

Kwartał niepełny podsumy nie dostaje: kolumna „Q3" zawierająca sam sierpień wygląda jak kwartał, a jest przepisanym miesiącem — i cztery takie kolumny nie zgadzałyby się z „Razem".

Podsuma liczy się z faktur, nie z kolumn miesięcy. To nie jest ta sama rzecz: marża kwartału wychodzi z sumy przychodu i sumy kosztów kwartału, a nie ze średniej trzech marż (te dwie liczby potrafią się różnić o kilkanaście punktów). Kwota w podsumie jest klikalna tak samo jak w miesiącu — otwiera listę dokumentów całego kwartału.

Podsumy nie wchodzą ani do kafelków nad drabiną, ani do przebiegu i pasa trendu — to te same pieniądze, więc policzone drugi raz zawyżałyby okres i robiły z linii trendu piłę.

Kategorie albo jednostki — dwa czytania tego samego rachunku

Tuż nad tabelą stoi przełącznik Kategorie / Jednostki. To jedyne przestawienie osi, jakie drabina daje — i obie odpowiedzi są rachunkiem, tylko na inne pytanie:

• Kategorie mówią, na co poszły pieniądze: paliwo, księgowość, hosting.
• Jednostki mówią, który kontrakt je zarobił i który zjadł — ten sam wynik rozpisany na projekty i centra kosztów.

Wszystko poniżej działa tak samo na obu osiach: pozycje rozwijają się na podjednostki, a gdy ich już nie ma — na pojedyncze faktury; kwota wciąż otwiera listę dokumentów. Zmiana osi zwija to, co było rozwinięte, bo wiersze po drugiej stronie są innymi wierszami.

Wybór jedzie w dokumencie: zapisany rachunek wraca do tej osi, na której go zostawiłeś.

Wersja jest jedna — a scenariuszy tu nie ma

Wersje stoją nad drabiną jako chipy i działają jak przełącznik: patrzysz na Wykonanie albo na jeden plan. Rachunek odpowiada na pytanie „co się stało" i pilnuje, żeby liczba pod nagłówkiem znaczyła dokładnie to, co nagłówek mówi.

Chipów jest cztery, niezależnie od tego, ile planów masz — reszta chowa się pod „+N więcej" (ta lista niesie komplet wersji). Wykonanie stoi zawsze pierwsze, a wersja, którą właśnie oglądasz, jest w pasku widoczna zawsze, choćby przyszła z listy. Plany porządkują się od najnowszego rocznika; plan bez roku idzie na koniec.

Dlatego nie znajdziesz tu trzech rzeczy, które kiedyś nad drabiną stały:

Jeden ekran zamiast trzech zakładek

Rachunek to jedna strona czytana z góry na dół: kafelki → drabina → trend. Zakładek „Wykresy" i „Wskaźniki" nie ma, bo pokazywały dokładnie to, co i tak stoi na tej stronie — tylko z ukrytą resztą.

Sześć kafelków nad drabiną (przychody, koszty, EBITDA, marża EBITDA, zysk netto, ROE) niesie komplet tego, co miała zakładka „Wskaźniki": kwotę okresu, przebieg miesięczny, zmianę od pierwszego do ostatniego miesiąca, a pod kursorem — najsłabszy i najmocniejszy miesiąc. O tym, który miesiąc jest „najlepszy", decyduje kierunek miary: najniższe koszty są dobre, najwyższy przychód też. Kolor pojawia się tylko przy zmianie i przebiegu, bo tylko tam coś znaczy — sama kwota przychodu nie jest ani dobra, ani zła.

Pas trendu pod tabelą (trzy serie w czasie: przychody, koszty, EBITDA) jest rozwinięty domyślnie i zwija się jednym kliknięciem. Stoi pod drabiną, a nie zamiast niej, bo pytanie „w którą stronę to idzie" zadaje się patrząc na liczbę z konkretnego miesiąca.

Wszystko — kafelki, drabina i trend — liczy się z tego samego kuba, więc nie ma jak pokazać trzech różnych odpowiedzi na jedno pytanie.

Czego tu nie ma i dlaczego. Książkowa drabina ma marżę pokrycia CM I i CM II: przychód minus koszty zmienne, potem minus koszty stałe bezpośrednie. Ten podział nie istnieje w danych — faktura niesie kategorię i jednostkę, ale nie niesie odpowiedzi na pytanie „czy ten koszt rośnie razem ze sprzedażą". Dopisanie go regułą byłoby zgadywaniem na Twoich danych, a CM I policzone ze zgadniętego podziału to liczba wyglądająca profesjonalnie i mówiąca nieprawdę.

Zrzut ekranu

Pulpit: Twoje dokumenty na jednej planszy

Pulpit działa tak, jak dashboard w narzędziach BI: to siatka o dwunastu kolumnach, a na niej karty. Każda karta ma własne pytanie, własne miejsce i własny rozmiar — więc obok „przychód wg jednostek w tym roku" może stać „koszty wg kategorii w tym miesiącu", a nad nimi rząd wskaźników.

Zrzut ekranu

Trzy rodzaje kart

Nowy pulpit nie startuje pusty — otwiera się szablonem, jak pierwszy dashboard w narzędziach BI: pas czterech dużych liczb (przychód, koszty, zysk, marża — każda z porównaniem do poprzedniego okresu i przebiegiem miesięcy), pod nim wykres przychodu wg jednostek obok pierścienia kosztów wg kategorii, a na dole tabela jednostki × miesiące. To siedem zwykłych kart w różnych rozmiarach i z różnymi pytaniami — każdą zdejmiesz, przestawisz, przemalujesz albo zamienisz na zapisany dokument („Dodaj kafel" → „Dokument").

Szybkie kafle idą tą samą drogą: „Dodaj kafel" → „Szybki kafel" daje od razu gotowe pytanie — wskaźniki, jedną liczbę, wykres, pierścień, tabelę albo przepływ rentowności — bez zakładania dokumentu.

Układanie

Przycisk Układ włącza tryb układania: kartę przeciągasz za nagłówek, a chwyt w prawym dolnym rogu zmienia jej rozmiar. Karta, na którą wjedziesz, zsuwa się pod spód, a luki po usuniętych kartach zamykają się same — układ nie zależy od kolejności klikania, tylko od tego, gdzie kartę zostawiłeś. „Gotowe" wyłącza tryb, Zapisz utrwala pulpit. Na telefonie pulpit czyta się jako lista w kolejności czytania; układ zmienia się na większym ekranie.

Jedno pytanie, kilka rysunków

Wszystkie karty czytają ten sam model danych, więc każdą tabelę, wykres i wskaźniki da się pokazać inaczej z menu karty (⋯ → „Pokaż jako"), bez zmiany pytania:

Rachunek wyników i przepływ rentowności mają własny kształt — ich przełącznik nie rusza. Klik w słupek, wycinek pierścienia albo pozycję legendy schodzi w głąb wewnątrz karty (jednostka → kategoria → kontrahent), a ścieżka nad wykresem prowadzi z powrotem. Zejście jest nawigacją, nie ustawieniem: nie zapisuje się w pulpicie i znika przy zmianie okresu.

Okres per karta

Każda karta może mieć własny okres, względny wobec dzisiejszej daty: ⋯ → „Okres" → „Ten miesiąc", „Poprzedni miesiąc", „Ten kwartał", „Ten rok", „Poprzedni rok", „Ostatnie 12 miesięcy" albo „Jak pulpit". Dzięki temu na jednej planszy stoi „przychód w tym miesiącu" obok „koszty w tym roku", a karta „ten miesiąc" w grudniu pokazuje grudzień, nie miesiąc, w którym ją postawiono. Karta z własnym okresem mówi to plakietką w nagłówku.

Wspólny filtr i okres

Pasek nad pulpitem ma jedną kontrolkę: filtr. Jednostki, kategorie, kontrahenci albo kwartały wybrane tu nakładają się na wszystkie karty naraz — pole ustawione na pulpicie zastępuje to samo pole karty, pole puste zostawia kartę w spokoju. Okres bierze się z nagłówka aplikacji, chyba że karta ma własny (patrz wyżej) albo dokument ma okres przypięty — wtedy karta mówi to plakietką w nagłówku.

Miar, osi i wersji nie zmienisz z paska pulpitu — należą do dokumentu, do którego karta prowadzi (kliknij tytuł karty albo „Otwórz dokument"). Jedno pokrętło nad dwudziestoma kartami ruszałoby wszystkie i żadnej tak, jak trzeba.

Czego na pulpicie nie ma. Diagnozy i planu z AI — każde uruchomienie to płatny przebieg modelu, a kafel odpalający go samym pojawieniem się na ekranie byłby pułapką. Nie ma też zestawienia form opodatkowania: to dokument z własnym paskiem założeń, odpowiadający na pytanie o cały rok.

Wykres i wskaźniki

Wykres rysuje jedną miarę naraz (mieszanie złotówek z procentami na jednej osi kłamie o skali) — słupkami albo linią. Serie bierze z pierwszego poziomu hierarchii, który faktycznie się rozgałęzia: skoro wszystko wisi pod jedną jednostką główną, wykres pokazuje jej dzieci, a nie jeden słupek „Firma". Największych pozycji rysuje sześć i mówi wprost, ile pominął.

Wskaźniki to kafelki: suma okresu dla każdej wybranej miary plus porównanie z poprzednim okresem, liczone tym samym zapytaniem (więc z tymi samymi filtrami). Gdy poprzedniego okresu nie ma albo był zerowy, kafelek mówi „brak porównania" — nie „+100%". Miary procentowe (marża) porównują się w punktach procentowych, bo procent z procentu nie znaczy nic.

Kafelek pokazuje jedną wersję i formę opodatkowania z Ustawień. Jedna liczba nie ma osi, na której zmieściłoby się porównanie: dwie wersje wpadłyby do tej samej kratki i zsumowały się w kwotę, która nie należy do żadnej z nich. Gdy w pytaniu zaznaczysz więcej, kafelki biorą Wykonanie (a bez niego — pierwszą wybraną wersję) i piszą pod nagłówkiem, co pominęły. Odchylenia i zestawienie form opodatkowania pokaże tabela przestawna.

EBITDA, marża EBITDA i ROE

Warsztat liczy też miary wyniku operacyjnego — i liczy je z Twojej konfiguracji, a nie z założeń:

Po co ta korekta. Zwykły „zysk" liczy przychód minus koszty — a w kosztach siedzą dwie rzeczy, które nie są kosztem prowadzenia działalności: zakup środka trwałego (nakład inwestycyjny) i część odsetkowa rat (koszt finansowania). W miesiącu, w którym kupisz serwer za 60 000 zł, zysk pokaże −26 330 zł, a EBITDA +33 970 zł. Ta druga liczba lepiej opisuje, jak firma działa — pierwsza opisuje głównie to, że akurat wtedy zapłaciłeś za sprzęt.

Amortyzacji nie odejmujemy — to jest właśnie „DA" w tym skrócie. Stoi jako osobna miara, więc możesz świadomie zejść do EBIT.

Czego nie zgadujemy. Środek trwały z niekompletną konfiguracją nie ma policzonego odpisu — pole zostaje puste, zamiast przyjąć „pewnie pięć lat". Metoda degresywna wymaga współczynnika, który jest Twoim wyborem podatkowym, a nie stałą — bez niego też zostaje pusto. ROE bez podanego kapitału własnego (Ustawienia → Podatki) pokazuje „—" i mówi, czego brakuje.

ROE tylko rocznie. Zysk jednego miesiąca podzielony przez kapitał wygląda jak ROE i nim nie jest, więc dla krótszego okresu kafelek zostaje pusty.

Filtr: jedno pole na jeden obiekt

W pasku zapytania stoi pasek filtrów, a w nim osobne pole dla każdego filtrowanego obiektu: Jednostki, Kategorie, Kontrahenci i — gdy wybrany okres obejmuje więcej niż jeden — Kwartały. Każde pole pyta o jedną rzecz, więc żeby wybrać jednostki, nie przewijasz przez listę kontrahentów.

Na przycisku widać nazwy, nie liczbę: „Jednostki: Auta", „Kategorie: Paliwo +2". Po zamknięciu pola dalej wiadomo, czym tabela jest zawężona.

Jednostki i kategorie są drzewami i tak wyglądają: dziecko pod rodzicem, z wcięciem, kreską gałęzi i strzałką do zwijania. Przy każdej pozycji stoi kwadrat o trzech stanach:

Zaznaczenie rodzica bierze całą gałąź, a odznaczenie dziecka odpina jego przodków. To nie jest ułatwienie klikania, tylko zgodność z danymi: filtr dopasowuje kwotę po całej ścieżce, więc zostawiony zaznaczony rodzic i tak wciągałby odznaczone dziecko — a Ty patrzyłbyś na pusty kwadrat przy pozycji, której kwoty widać w tabeli.

Każde pole ma własną szukajkę (trafienie pokazuje się razem ze swoją gałęzią), „Zaznacz wszystkie", „Wyczyść" i zwijanie całego drzewa. Zaznaczona pozycja zostaje widoczna także wtedy, gdy nie pasuje do wpisanego tekstu — inaczej dałoby się zawęzić dane czymś, czego w danej chwili nie widać.

Filtr odrzuca kwoty, zanim cokolwiek się zsumuje. To nie jest ukrycie wierszy jak w zwykłej tabeli, gdzie „Razem" zostaje takie samo: odfiltrowana jednostka wypada też z „Razem" i z sumy całej firmy. Przez filtr jednostek i kategorii przechodzą tylko podatki i wskaźniki makroekonomiczne — ZUS, PIT i VAT liczą się dla CAŁEJ firmy, a inflacja nie należy do żadnego kontraktu, więc zawężenie do jednej jednostki nie może ich po cichu skasować. Przycisk Wyczyść na końcu paska zdejmuje wszystkie zawężenia naraz.

Ten sam wybór — to samo drzewo, te same kwadraty — obsługuje kreator nowej tabeli i zakres planu. To jedno pytanie („które pozycje Cię teraz interesują"), więc ma w całym warsztacie jedną odpowiedź.

Zrzut ekranu

Kwoty albo udziały procentowe

Przełącznik Pokaż zamienia złotówki na procenty — tak, jak czyta się je w zarządczym rachunku wyników:

Procent przenosi się między latami i wielkościami firmy tak, jak kwota nie potrafi: „koszty aut to 8% przychodu" znaczy to samo przy 300 tys. i przy 3 mln.

Marża zostaje kwotą zawsze — procent z procentu nie znaczy nic. Kolumny Δ też, bo różnica jest już różnicą. Gdy nie ma od czego liczyć udziału, pole jest puste, nie zerowe: 0% czytałoby się jako „ta pozycja nic nie waży".

Tryb jest częścią pytania, nie ustawieniem ekranu — dokument zapisany na procentach otworzy się na procentach.

Przebieg: dokąd to zmierza

Kolumna Przebieg rysuje jedną miarę w czasie jako mikrolinię — bez osi, bez siatki, bo dokładne liczby stoją w tym samym wierszu. Ma nieść kształt.

Kolor nie jest tu ozdobą: przebieg dostaje ten sam odcień, którym w tej tabeli mówi się o odchyleniach. Rosnący przychód na zielono, rosnący koszt na czerwono — decyduje kierunek miary, a nie sam znak, bo inaczej wzrost kosztów i wzrost przychodu wyglądałyby identycznie, choć znaczą coś przeciwnego.

Liczy się kierunek całego okresu, nie ostatniego skoku — od tego są strzałki przy kwotach. Przebieg płaski i miary bez kierunku zostają w wyciszonym tuszu.

Wersje: wykonanie, plan, odchylenie

Wykonanie bierze się z dokumentów (faktury, transakcje, zobowiązania podatkowe) i nie da się go edytować. Plan to wersja, którą tworzysz sam — nazwana, przypisana do jednego roku.

Gdy wybierzesz dwie wersje i ustawisz Kolumny → Wersje, tabela dokłada kolumnę Δ (o ile złotych) i drugą, którą wybierasz w Różnica:

• Δ % — o ile procent wykonanie odbiega od planu. Zero = dokładnie w planie.
• % planu — ile procent planu zrealizowałeś. Sto = dokładnie w planie.

To ta sama liczba w dwóch zdaniach (% planu = Δ% + 100), więc nigdy nie stoją obok siebie. Kolumna Δ w złotówkach zostaje zawsze: procent mówi, jak daleko, a kwota — ile. Wykonanie zawsze stoi w pierwszej kolumnie, więc znak odchylenia czyta się zawsze tak samo: plus przy przychodzie to dobrze, plus przy kosztach — nie. Kolory idą za tym znaczeniem, nie za samym znakiem.

Plan bez bazy (zero) daje puste Δ %, nie „100%".

Plan: od czego zaczynasz

Tworząc dokument Plan, odpowiadasz na dwa pytania, których tabela przestawna nie zadaje — bo plan to nie widok istniejących danych, tylko nowy zestaw liczb, a te potrzebują roku, w którym żyją, i bazy, od której startują.

Rok planu. Wersja planu jest przypisana do jednego roku. Dokument przypina ten rok, więc jego otwarcie przestawia picker w nagłówku — inaczej kolumny byłyby puste z definicji i wyglądałoby to jak plan wyzerowany.

Od czego zacząć — trzy starty:

Liczby z prognozy i z wykonania stają się Twoje: model ich później nie nadpisze, a każdą da się poprawić ręcznie.

Plan ma pozycje, nie jedną kwotę

Koszty nie wchodzą do planu jako „koszty, sierpień, 7 142 zł". Wchodzą jako pozycje — osobno hosting, osobno księgowość, osobno leasing — bo planowanie polega na ruszaniu pozycji, a suma jest wynikiem, nie miejscem wpisu. Każda pozycja ma swój wiersz i swoją kwotę w każdym miesiącu.

Jedyne, co zostaje bez kategorii, to koszty zmienne (baza): reszta, której model nie umiał przypisać do niczego konkretnego. Dopisanie jej kategorii byłoby zgadywaniem, więc stoi osobno i widać, ile jej jest.

Pasek dopasowany do planowania

Dokument planu ma własny pasek, nie ten od analizy. Przy planie wersja jest jedna, rok jeden, a kolumny muszą być czasem — kontrolki analizy albo nic tu nie robią, albo (jak „Wersje" i „Porównaj") jednym kliknięciem wyłączają wpisywanie.

Pasek planu rozdziela więc czynności od ustawień. Na wierzchu zostaje tylko to, co się przy planowaniu robi:

• Tryb — Wpisuję albo Porównuję. Drugi stawia obok siebie wykonanie i ten plan, z kolumnami Δ i „% planu"; wtedy tabela jest tylko do odczytu i pasek mówi dlaczego.
• Wiersz — pozycja, której nie ma jeszcze w danych (patrz niżej).
• Akcje — planistyczne: rozłóż rok, alokuj koszt, weź liczby z prognozy.

Cała reszta siedzi pod jednym przyciskiem Widok, którego podpis mówi wprost, co stoi teraz w tabeli — na przykład „Jednostki · miesiąc · Przychód + Koszty · + Zysk, VAT". Ustawienia są schowane, ale nie są tajemnicą.

W panelu Widok zaczynasz od gotowego układu — jedno kliknięcie zamiast składania tabeli z ośmiu pokręteł:

• Podstawowy — tylko dwie kolumny na miesiąc, te, w które się wpisuje.
• Z wynikiem — plus zysk i marża liczone z Twoich liczb.
• Podatki — ile z tego planu zostaje po ZUS, zdrowotnej, PIT i VAT.
• Koszty — koszty po kategoriach, tak jak planuje się stałe i zmienne.

Pod układami stoją te same pokrętła pojedynczo, gdy chcesz czegoś swojego:

• Wpisuję — miary, które faktycznie wpisujesz: przychód i koszty (a jeśli potrzebujesz — koszty KUP i VAT).
• Wynik — skutki tych decyzji: zysk, marża, ZUS, zdrowotna, PIT, VAT i „na rękę", policzone przez silnik podatkowy na liczbach tej wersji planu. Wyłączone domyślnie, bo każdy z nich to kolejna kolumna w każdym miesiącu.
• Wiersze — Jednostki / Kategorie / Jednostki → Kategorie. Przychód planuje się po jednostkach, koszty po kategoriach; trzeci wariant daje jedno i drugie.
• Krok — Miesiąc / Kwartał / Rok.
• Liczby — kwoty albo udziały (% przychodu, % rodzica), a w trybie Porównuję także sposób pokazania różnicy (Δ % albo % planu).
• Zakres — na czym się w tym roku skupiasz (patrz niżej).
• Tabela — zoom siatki (gęsto / normalnie / luźno, żeby cały rok zmieścił się na ekranie) i dni robocze pod nagłówkami kolumn — to wg nich rozkładają się kwoty.

Zakres: na czym się skupiasz

Nie planujesz wszystkiego z równą uwagą. Kontrakt dający 80% przychodu planujesz miesiąc po miesiącu; dwadzieścia drobnych kategorii przepisujesz z zeszłego roku. Zakres (w panelu Widok) zawęża tabelę do zaznaczonych jednostek i kategorii — podpis przycisku pokazuje je nazwami („wszystko", „Auta", „Kontrakt SAP +2"). W środku jest to samo drzewo z kwadratami, co w pasku filtrów.

Zakres zawęża widok, nie wersję planu: kwoty spoza zakresu zostają zapisane i dalej liczą się do sumy. To ukrycie, nie kasowanie.

Wiersze, których nie ma jeszcze w danych — dopisujesz je jak w arkuszu

Najciekawsze pozycje planu to te, których historia nie zna: klient, z którym dopiero rozmawiasz, wypłata dla siebie, koszt, na który się zbierasz. Dopisujesz je tak, jak w arkuszu: w ostatnim, pustym wierszu tabeli — wpisujesz nazwę, Enter zapisuje i zostawia kursor na miejscu, żeby dało się dodać trzy pozycje pod rząd bez sięgania po mysz. Obok nazwy wybierzesz ikonę i kolor, bo w tabeli to one rozpoznają wiersz szybciej niż tekst.

Rodzaj bierze się z osi wierszy: tabela jednostek przyjmuje jednostkę, tabela kategorii — kategorię. Pozycja powstaje jako prawdziwa jednostka albo kategoria i to jest celowe: kiedy ten klient wystawi pierwszą fakturę, wykonanie wpadnie dokładnie w ten sam wiersz, w którym stoi plan.

Jednostka dostaje datę startu (domyślnie początek roku planu): kontrakt „od marca" ma zerowe miesiące do lutego i tak ma wyglądać. Stawki, retainera ani budżetu tu nie ustawiasz — plan wpisujesz w tabeli, a konfiguracja jednostki mieszka w jej własnym ekranie.

Planowanie rocznie i kwartalnie

Nie musisz wpisywać dwunastu liczb. Ustaw Widok → Krok → Rok, wpisz kwotę roczną — rozłoży się na miesiące wg dni roboczych w Polsce. To samo działa na kwartale.

Rozkład nie jest „÷12" ani „÷3": maj i grudzień mają realnie mniej dni roboczych niż marzec, więc równy podział kłamałby w obie strony — i zobaczyłbyś to dopiero w cashflow, gdy pieniądze nie przychodzą wtedy, kiedy plan obiecał.

Włącz Widok → Tabela → Dni robocze, żeby zobaczyć tę regułę wprost: pod nagłówkiem każdej kolumny pojawi się liczba dni roboczych, wg których dzielą się kwoty.

Okres bez ani jednego dnia roboczego nie da się rozłożyć — wtedy zapis odmawia, zamiast dzielić po równo.

Wersja powstaje nawet wtedy, gdy zasiew się nie uda — wtedy jest pusta, a komunikat mówi dlaczego. Nic nie jest zgadywane „na oko", żeby tabela nie świeciła pustkami.

Plan „od zera" ma w co wpisywać

Pusta wersja planu pokazuje wszystkie miesiące roku i wszystkie aktywne jednostki (albo kategorie — zależnie od podziału), z pustymi komórkami. Nic nie jest tu policzone ani zgadnięte: to rusztowanie, żeby było gdzie wpisać pierwszą liczbę. Pozycji, której na liście nie ma, dopiszesz w ostatnim wierszu.

Rok bierze się z wersji planu, nie z pickera w nagłówku. Plan na 2027 otwarty w sierpniu 2026 liczy 2027 — a jeśli nagłówek pokazuje co innego, strona mówi to wprost i proponuje jednym kliknięciem go zrównać.

Wpisywanie planu

Puste pole planu pokazuje 0,00, nie kreskę. W raporcie puste znaczy „nie wiem" — dokumentu nie było. W planie takiej niewiedzy nie ma: pozycja niezaplanowana jest zaplanowana na zero i tyle wnosi do sumy pod spodem. Wyczyszczenie pola i wyjście z niego nie zapisuje zera — przypadkowe kliknięcie nie może skasować kwoty.

W komórkę możesz wpisać działanie: 240*4*10 zapisze 9 600. Planowanie jest w połowie liczeniem na kartce, a wynik policzony poza aplikacją zostawia w komórce liczbę bez uzasadnienia.

Dokument typu Plan otwiera się już w tym układzie. W każdym innym ustaw jedną wersję planu, wiersze na Jednostka, kolumny na Czas → Miesiąc — komórki stają się edytowalne jak w arkuszu: klikasz, wpisujesz, Enter zapisuje, Escape cofa. Przy innym układzie tabela jest tylko do odczytu i mówi dlaczego: komórka planu ma adres (wersja, miara, miesiąc, jednostka), a przy pomieszanych osiach ten adres nie byłby jednoznaczny.

Akcje planistyczne

Trzy operacje, których nie warto robić ręcznie:

Każda akcja mówi wprost, ile komórek zapisała.

Własne drzewo dokumentów

Menu po lewej to wyłącznie Twoje drzewo: foldery, które sam zakładasz, i dokumenty, które w nich tworzysz. Nie ma nad nimi bloku wbudowanych ekranów — katalog typów żyje w oknie „Nowy dokument", a nie w menu.

Zrzut ekranu

Dokument: zapisane pytanie, nie zapisane liczby

Dokument pamięta pytanie: typ, miary, układ osi, wersje i filtry. Otwarcie go za miesiąc przelicza wszystko na aktualnych danych — nie dostajesz zdjęcia sprzed miesiąca.

Dopracowane pytanie zapisujesz przyciskiem Zapisz na końcu paska zapytania. Dopóki są niezapisane zmiany, pasek mówi o tym wprost. Obok stoi Zapisz jako nowy — zostawia dokument, na którym pracujesz, bez zmian i odkłada bieżące pytanie jako osobny dokument. W tym oknie ustawiasz dodatkowo:

• Folder — z listy, albo zakładasz nowy bez wychodzenia z okna (pole „Nowy folder tutaj" tworzy go w folderze wybranym powyżej).
• Przypięcie okresu — domyślnie wyłączone. Włącz je dla dokumentu, który ma sens tylko dla jednego okresu („Zamknięty 2026"): wtedy jego otwarcie przestawia picker w nagłówku na ten okres. Bez przypięcia dokument pokazuje okres, który akurat masz ustawiony.

Nazwy są unikalne w obrębie folderu. Ta sama nazwa w innym folderze to osobny dokument; foldery są po to, żeby „Podsumowanie" mogło znaczyć co innego w „Plany 2027" niż w „Auta".

Jak budować drzewo

• Nowy folder — przycisk nad menu. Zakłada folder na wierzchu; żeby zrobić podfolder, wskaż rodzica w polu „W folderze".
• Zmiana nazwy i przeniesienie — ołówek pojawiający się na wierszu (działa i dla folderu, i dla dokumentu). Nazwę otwartego dokumentu zmienisz też bezpośrednio w nagłówku strony. Zmiana nazwy nie rusza pytania, które dokument zadaje.
• Przeciąganie — chwyć wiersz i upuść: na folderze wkłada do środka, na krawędzi wiersza (góra/dół) ustawia kolejność w tym miejscu. Foldery zawsze stoją nad dokumentami, więc dokument upuszczony nad folderem i tak wyląduje pod nim.
• Usunięcie folderu — w oknie folderu. Kasuje folder i jego podfoldery, ale dokumenty zostają: wychodzą tam, gdzie stał usunięty folder, i komunikat mówi, ile ich wyszło.

Drzewo schodzi do pięciu poziomów. Głębiej nazwy przestają się mieścić w pasku i przestajesz widzieć, gdzie jesteś.

Do czego to używać

• Plany — „Plan 2027" z dokumentami na warianty: ostrożny, bazowy, z drugim kontraktem. Każdy dokument to ten sam typ z inną wersją planu.
• Porównania — folder na pytania, które zadajesz co miesiąc: koszty aut miesiąc po miesiącu, marża po jednostkach, podatki wykonanie vs plan.
• Zamknięte okresy — dokumenty z przypiętym rokiem, do których wracasz przy rozliczeniu, zamiast odtwarzać zapytanie z pamięci.

Diagnoza AI

Typ wraca do katalogu wkrótce — dziś nie utworzysz z niego nowego dokumentu.

Dokument typu Diagnoza AI robi to, co zrobiłby analityk: odpytuje Twój model danych i wraca z wnioskami. Kluczowa różnica wobec czatów z AI: model nie dostaje surowych faktur i niczego nie sumuje. Ma narzędzie do zadawania pytań temu samemu silnikowi, który liczy Twoją tabelę — więc każda kwota, którą poda, pochodzi z realnego zapytania.

Po analizie każda kwota jest sprawdzana mechanicznie: system powtarza zapytanie, na które model się powołał, i szuka w nim tej liczby. Nie ma jej → wniosek wypada w całości (nie jest „poprawiany"). Pod diagnozą widzisz listę odrzuconych, żeby było jasne, że bramka działa.

Każdy wniosek ma przycisk „Pokaż w tabeli" — otwiera dokładnie ten przekrój, z którego wynika. Nie musisz wierzyć, możesz sprawdzić.

W polu kontekstu wpisujesz to, czego w danych nie ma: „kontrakt SAP kończy się we wrześniu", „od maja podwykonawca". Reszta pochodzi z dokumentów.

Osobno, liczona kodem, nie przez AI, pokazuje się jakość danych: ile procent kosztów nie ma kategorii albo jednostki. To arytmetyka, więc nie ma powodu, żeby liczył ją model.

Plan z AI

Typ wraca do katalogu wkrótce — dziś nie utworzysz z niego nowego dokumentu.

Dokument typu Plan z AI buduje plan na kolejny rok z tego, co realnie wydarzyło się w firmie. Model nie podaje kwot miesięcznych — podaje linię: jednostka, miara, kwota bazowa (którą musiał zobaczyć w wyniku zapytania), korekta w procentach i uzasadnienie. Kwotę roczną i rozkład na dwanaście miesięcy liczy system: albo wg dni roboczych, albo wg realnej sezonowości tej pozycji z historii.

Ta granica jest celowa. Model, który podaje dwanaście liczb, trzeba brać na wiarę. Model, który podaje bazę i procent, można sprawdzić — bazę weryfikujemy w danych, resztę liczymy sami.

Zanim cokolwiek trafi do bazy, widzisz różnicę: ile komórek przybędzie, ile zostanie nadpisanych, a ile jest bez zmian. Plan zapisuje się dopiero po kliknięciu „Zastosuj plan" — i od razu ląduje w tabeli jako zwykła wersja, którą możesz ręcznie poprawić i porównać z wykonaniem kolumną Δ.

W polu kontekstu podajesz to, czego dane nie wiedzą: „kontrakt SAP kończy się we wrześniu". Model ma z tego zrobić korektę z uzasadnieniem, a nie ogólnik.

Porównanie form opodatkowania

Formę wybiera się na przyszły rok, na liczbach, których jeszcze nie ma — więc to zestawienie nie jest raportem z danych, tylko decyzją podejmowaną na scenariuszu. Utwórz dokument Formy opodatkowania (albo kliknij Formy opodatkowania w pasku otwartego planu — policzy się od razu na tej wersji).

Nad tabelą stoją paski założeń i to one są tu właściwą treścią — Query Designer się nad nimi nie pojawia, bo dla tego dokumentu nie ma ani jednej kontrolki, którą miałby czym obsłużyć.

Rzędy dzielą się według tego, czego dotyczą. Na górze, bez ramki, stoi to, co należy do całego dokumentu: wybór form, dokładanie wariantów i zapis (Zapisz, Zapisz jako nowy). Niżej, każdy w swoim pudełku, siedzą warianty — a w nich wyłącznie ich własne założenia:

Przychód i koszty wpisujesz w samej tabeli

Dwa pierwsze wiersze drabiny — Przychód i Koszty (bez ZUS) — są polami. Kliknij w kwotę i wpisz swoją; reszta kolumny przelicza się w dół, aż po „na rękę" i odchylenie od formy bieżącej.

To jedyne dwie liczby w całym zestawieniu, których nikt nie policzył: albo stoją za nimi faktury, albo czyjeś założenie. Wcześniej zmieniało się je w pasku nad tabelą, a skutek czytało w tabeli — dwa miejsca na jedną liczbę, i kwota w tabeli, której nie dało się tknąć.

Pole przyjmuje dwa zapisy, bo pytanie zadaje się dwojako:

Kwota, która nie jest już liczbą z danych, stoi na bursztynowo, a obok niej przycisk powrotu do podstawy (najedź, żeby zobaczyć, ile ona wynosi). Przy korekcie procentowej komórka pokazuje złotówki, które z niej wyszły, a sam procent zostaje widoczny jako plakietka przy kwocie — inaczej hipoteza wyglądałaby dokładnie tak jak suma faktur.

Kwota należy do wariantu, nie do kolumny

Wpis zmienia przychód albo koszty całego wariantu — wszystkie jego kolumny pokazują tę samą liczbę i ruszają się razem. Przy grupowaniu wariantami widać to wprost i samo tłumaczy model: formy dzielą tę samą podstawę, a różnią się dopiero podatkiem.

Przez chwilę było inaczej: każda forma mogła stać na własnej kwocie. Pomysł miał prawdziwą podstawę — na ryczałcie koszt nie zmniejsza podatku, więc leasing czy sprzęt czasem po prostu by nie powstały. Ale w praktyce rozjechały się trzy rzeczy: kolumny przestawały porównywać przepisy, a zaczynały porównywać scenariusze (czyli robiły to, do czego są warianty, tylko bez ich nazwy, bez werdyktu i bez wiersza różnicy); jeden zamiar dało się wyrazić dwoma mechanizmami; a nad tabelą musiało stać ostrzeżenie, że to już nie jest porównanie form — czyli objaw, a nie rozwiązanie.

To pytanie ma dziś lepszą odpowiedź, i to liczoną — próg opłacalności niżej mówi wprost, przy jakim udziale kosztów ranking się odwraca. Zamiast wpisywać zgadywaną kwotę ryczałtowi, czytasz granicę i wiesz, po której jej stronie jesteś. A gdy naprawdę chcesz policzyć „ten sam rok, ale przy innych kosztach", od tego jest wariant — z nazwą, z listą różnic i z wierszem Różnica B − A.

Formy, której kwoty nie da się policzyć, po prostu nie ma w tabeli — z podanym powodem, tak jak ryczałtu bez stawki. Kwota roczna wpisana na podstawie, która nie ma w tym roku ani złotówki, nie ma się jak rozłożyć na miesiące; wypada wtedy sama kolumna, a nie całe zestawienie.

Tryb kwotowy skaluje rok do podanej sumy, a nie dokleja kwoty do grudnia: rozkład na miesiące zostaje taki jak w danych, bo od niego zależą progi. Korekty idą na każdy miesiąc z osobna, przed silnikiem podatkowym. Nic z tego nie zmienia Ustawień ani planu — założenia zapisują się w dokumencie, więc wracasz po miesiącu i widzisz, co właściwie porównywałeś. Mówi o tym też podpis nad tabelą, wypisany zdaniem: „Liczone na: Plan ostrożny 2027 · koszty 120 000,00 zł".

Forma, której nie da się wycenić, nie pojawia się w zestawieniu — z podanym powodem. Ryczałt bez stawki (w Ustawieniach ani w pasku założeń) jest tego głównym przypadkiem. Wersja planu bez wpisanych kwot też nie dostanie tabeli zer: zera wyglądałyby jak remis trzech form, a to nie jest odpowiedź.

Warianty B, C, D: czy ten wybór się utrzyma

Jedna kolumna liczb odpowiada na „na czym mi lepiej". Nie odpowiada na pytanie, które zadaje się zaraz potem: czy ta odpowiedź przetrwa rok, który wyjdzie inaczej niż plan.

＋ Wariant B w pasku dokumentu dokłada kolejny pełny scenariusz — z własnym planem, rokiem, kwotami, stawką ryczałtu i wariantem ZUS. Startuje jako kopia poprzedniego, bo następny scenariusz zaczyna się prawie zawsze od zdania „to samo, ale…". Scenariuszy może być do czterech (A–D): dwa mówią, że odpowiedź się chwieje, dopiero trzeci i czwarty mówią, gdzie się przewraca — a to jest różnica między „muszę o tym pomyśleć" a „wiem, przy jakim przychodzie zmieniam formę". Powyżej czterech kolumny przestają się mieścić na jedno spojrzenie, więc tam kończy się przydatność, a nie tylko miejsce.

Nad tabelą pojawia się wtedy lista różnic — po jednym wierszu na wariant: wyłącznie te założenia, które są w nim inne niż w A, każde z wartością po obu stronach (Stawka ryczałtu 12% → 3%, ZUS Duży ZUS → Ulga na start). To jedyna rzecz, której z liczb wyczytać się nie da — a od niej te liczby zależą. Wszystko mierzy się względem A, bo wariant A jest dokumentem, a reszta jego wariantami: pytanie brzmi „co tu zmieniłem", a nie „czym różni się C od B".

Pod listą stoi zdanie, po które robi się drugi wariant: czy we wszystkich wariantach wygrywa ta sama forma. Gdy tak — decyzję można podjąć i przestać o niej myśleć. Gdy nie — zdanie wymienia, co wskazuje który wariant, i to jest rzecz, którą trzeba wiedzieć przed 20 lutego, a nie po. Rozjazd choćby w jednym scenariuszu kasuje stabilność: trzy zgodne i jeden inny to nie jest „w większości tak samo", tylko dokładnie ta granica, dla której robi się czwarty wariant.

W tabeli kolumny grupują się wariantami: najpierw komplet form wariantu A, potem komplet wariantu B. Każda kolumna ma własny nagłówek z formą, jej stawką ryczałtu i własnym znacznikiem najlepsza — więc to, czy zielone tło zostaje w tym samym miejscu każdego bloku, jest odpowiedzią, bez czytania czegokolwiek.

Grupowanie wariantami, a nie formami, wynika z tego, po co się w tę tabelę patrzy: pytanie brzmi „na której formie zostaje mi więcej" i zadaje się je w obrębie jednego scenariusza, więc to formy muszą stać obok siebie. Pytanie o odporność ma już dwie własne odpowiedzi — wiersz różnicy i zdanie werdyktu — więc sąsiedztwa kolumn potrzebuje najmniej. Ubocznie widać wtedy, że wewnątrz wariantu przychód i koszty są dla wszystkich form te same: trzy identyczne liczby mówią wprost, że formy dzielą podstawę i różnią się dopiero podatkiem.

Pod „Zysk na rękę" dochodzi wiersz Różnica B − A (i osobny dla C, D): ile każda forma zyskuje albo traci, jeśli wydarzy się ten scenariusz. Liczby stoją w bloku swojego wariantu — pozostałe kolumny zostają puste, bo różnica ich nie dotyczy.

Każdy wariant liczy się osobno, więc jego błąd (np. kwota kosztów na planie bez kosztów) nie zabiera tabeli pozostałym — pokazuje się nad nią jako ostrzeżenie z literą wariantu, a tabela pokazuje resztę.

Kiedy odpowiedź się zmienia — próg opłacalności

Tabela mówi, na czym dziś zostaje więcej. Nie mówi, czy przewaga wynosi tysiąc złotych, czy sto tysięcy — a to jest właściwa treść decyzji, bo koszty przyszłego roku i tak nie będą dokładnie takie jak dziś.

Pod tabelą stoi więc zdanie w rodzaju:

Liniowy 19% przebija Ryczałt, gdy koszty sięgną 29,6% przychodu — to 106 505,00 zł rocznie. Dziś koszty to 5,6% przychodu.

Próg mierzy się udziałem kosztów, nie przychodem, i to nie z wygody. Ryczałt płaci PIT od przychodu, więc jego podatek nie drgnie, choćby koszty wzrosły dwukrotnie; skala i liniowy płacą od dochodu, więc oddają 12–32 grosze podatku z każdej złotówki kosztu. Różnica między nimi jest przez to monotoniczna: im wyższe koszty, tym lepiej wypadają formy dochodowe — więc przecięcie jest jedno i podany próg jest tym jedynym. Na osi przychodu takiej gwarancji nie ma (progi zdrowotnej ryczałtu i drugi próg skali robią na niej schodki), więc znaleziony tam punkt byłby „jakimś" przecięciem podanym jako „to".

Widać na tym od razu rzeczy, których z samej tabeli nie widać: przy 240 tys. przychodu skala wyprzedza ryczałt wcześniej niż liniowy (27,3% wobec 31,7%), a przy 600 tys. jest odwrotnie (42,1% wobec 52,0%) — bo po drodze wchodzi drugi próg. To jest różnica między „muszę o tym pomyśleć" a „wiem, przy jakich kosztach zmieniam formę".

Czego to zdanie nie zrobi. Forma, która nie przecina się z wygrywającą w zakresie do 95% przychodu, po prostu nie dostaje wiersza — „nigdy" jest tu poprawną odpowiedzią i ma wyglądać jak brak wiersza, a nie jak kraniec zakresu podany jako próg. Gdy w podstawie nie ma ani złotówki kosztów, próg dalej się liczy (koszty rozkładane są wtedy kształtem przychodu), ale zdanie mówi o tym wprost. Przy kwotach wpisanych pojedynczym formom próg liczy się na kosztach wspólnych — pytanie „przy jakich kosztach liniowy przebija ryczałt" z definicji stawia obie formy na tych samych kosztach — i to też jest napisane.

Każdy wariant dostaje własny próg, policzony na swoim scenariuszu.

Które formy w ogóle porównujesz

Pole Formy w pasku dokumentu — takie samo jak pola filtru w pasku zapytania: mówi, co przepuszcza (wszystkie, Liniowy, Ryczałt), a pod nim siedzą trzy przełączniki. Przy czterech wariantach trzy formy to dwanaście kolumn — a decyzja najczęściej toczy się między dwiema, przy trzeciej odpadającej po pierwszym spojrzeniu. Dopóki porównujesz wszystkie, pole niczym nie krzyczy; podświetla się dopiero wtedy, gdy naprawdę coś odcina.

Odjęcie formy nie jest ukrywaniem danych, tylko zawężeniem pytania — i jak każde zawężenie zapisuje się w dokumencie. Wybór dotyczy całego dokumentu, nie pojedynczego wariantu: gdyby warianty miały różne kolumny, nie byłoby czego z czym porównywać. Ostatniej formy odjąć się nie da, a jeśli odejmiesz tę, którą masz w Ustawieniach, znika też wiersz Odchylenie od formy bieżącej — zamiast obiecywać odchylenie od czegoś, czego w tabeli nie widać.

Co się liczy rocznie, a nie miesięcznie

Dwie rzeczy w polskim PIT są własnością całego roku i nie wychodzą z sumy dwunastu miesięcy — a bez nich zestawienie wskazuje złą formę:

• Drugi próg skali (32%) — liczony od rocznego dochodu, nie od pojedynczego miesiąca. Przy dochodzie ~500 tys. to różnica rzędu 76 tys. zł podatku, czyli dokładnie tyle, żeby skala wyglądała na najlepszą formę, będąc najgorszą. Tabela pokazuje pod podatkiem dochodowym, ile z niego przypada na drugi próg.
• Danina solidarnościowa — 4% od nadwyżki dochodu ponad 1 mln zł. Wiersz pojawia się dopiero wtedy, gdy jest z czego ją liczyć, i pokazuje rzecz, która przy takich dochodach przeważa szalę: ryczałt jej nie płaci (art. 30h ustawy o PIT nie obejmuje przychodów ryczałtowych), więc jego kolumna ma tam myślnik, a nie zero.

Jak czytać tabelę

Tabela jest drabiną: przychód → koszty → dochód, potem sekcja Obciążenia (podatek dochodowy z podstawą i drugim progiem pod spodem, danina, zdrowotna, ZUS, a nad nimi suma) i Wynik (na rękę, miesięcznie). Składniki są wcięte pod pozycją, do której należą, wypływy mają minus, a kolumna z najlepszym wynikiem jest podświetlona.

W każdym wierszu, w którym kolumny da się porównać, najlepsza wartość jest zielona, a najgorsza czerwona — widać więc nie tylko, że skala kosztuje więcej, ale i w czym: w podatku, w zdrowotnej czy w daninie. Na dole stoi Odchylenie od formy bieżącej: ile zyskujesz albo tracisz względem tej, którą masz dziś.

Stawka ryczałtu: sprawdź „a gdyby"

Stawka ryczałtu jest w tym zestawieniu zmienną, która rozstrzyga wszystko. Te same 3 mln przychodu przy 3% zostawiają w kieszeni o ~164 tys. zł więcej niż przy 8,5% — i odwracają odpowiedź, która forma w ogóle wygrywa.

Dlatego stawkę wybierasz wprost nad tabelą, z listy wszystkich stawek z ustawy (z opisem, komu przysługują). Wybrana stawka liczy wariant „a gdyby" i niczego nie zmienia w Ustawieniach — panel mówi to wprost, a kolumna ryczałtu pokazuje, na jakiej stawce stoi.

Wariant dla wprawionych: scenariusze w tabeli

Jeśli chcesz zobaczyć różnicę w rozbiciu na jednostki albo miesiące, w pasku zapytania tabeli otwórz Podatki i zaznacz dwie formy — na przykład Liniowy i Ryczałt 12%. Ta sama wersja planu pojawi się w dwóch kolumnach, a przy dwóch kolumnach dochodzą Δ i Δ %.

Jedna rzecz, bez której to nie ma sensu: dodaj miarę „Na rękę". Zysk pod obiema formami wyjdzie identyczny, bo zysk to przychód minus koszty i nie zawiera podatków. Różnicę widać dopiero po odjęciu ZUS-u, zdrowotnej i PIT-u — i właśnie to liczy „Na rękę". VAT jest z niej wyłączony celowo: przychód jest netto, więc VAT pobrany ponad niego nigdy nie był Twoimi pieniędzmi.

Bez wyboru scenariusza podatki liczą się formą z Ustawień — dokładnie tak, jak wcześniej.

Ryczałtu nie ma na liście, jeśli w Ustawieniach nie ma stawki. Ryczałt to nie liniówka z inną stawką: koszty przestają być odliczalne, PIT liczy się od przychodu, a składka zdrowotna ma progi zależne od przychodu rocznego. Bez prawdziwej stawki nie da się podać dokładnej kwoty, a zgadniętej nie pokażemy — wyglądałaby wiarygodnie i byłaby fałszywa.

Przy okazji: plan liczy teraz podatki w ogóle. Wcześniej wersja planu pokazywała przychód i koszty, a kolumny podatkowe zostawały puste.

Pulpit: kilka elementów naraz

Typ wraca do katalogu wkrótce — dziś nie utworzysz z niego nowego dokumentu.

Dokument typu Pulpit pokazuje kilka rysunków tego samego pytania obok siebie — wskaźniki, wykres, przepływ i tabelę. Kafle wybierasz przyciskami nad pulpitem; możesz wyłączyć wszystkie i zostać z pustą planszą, to nie jest błąd.

Kolejność jest stała i narzucona przez aplikację: podsumowanie u góry, tabela na dole. Nie zależy od tego, w jakiej kolejności klikałeś — pulpit ma się czytać tak samo za każdym razem, także po ponownym otwarciu dokumentu.

Dokument pamięta też skład kafli, więc „Przegląd miesiąca" wraca dokładnie w tym układzie, w jakim go zostawiłeś.

Diagnoza i Plan z AI nie są kaflami. Każde ich uruchomienie to płatny przebieg modelu, a masz jeden na miesiąc — kafel, który odpala go samym pojawieniem się na ekranie, byłby pułapką. Te dwa robisz jako osobne dokumenty i uruchamiasz świadomie.

Zejście w głąb kliknięciem

Na wykresie kliknij słupek albo pozycję legendy, żeby zejść w tę jednostkę. Zapytanie się zawęża, seriami stają się jej dzieci, a nad wykresem pojawia się ścieżka: Całość → Kontrakt SAP → …. Każdy okruszek jest przyciskiem, więc powrót to jedno kliknięcie, a nie szukanie filtra, który się gdzieś ustawił.

Pozycje, pod którymi nic nie ma, nie reagują na kliknięcie — kursor tego nie udaje.

Ważne: drill zawęża jedno zapytanie dokumentu. Klik w wykresie pulpitu przestawia więc też tabelę pod nim. To nie jest efekt uboczny, tylko sens wspólnego modelu danych: patrzysz na jedno pytanie, nie na cztery niezależne widoki.

Ile masz przebiegów

Jeden na miesiąc. Diagnoza i Plan z AI korzystają ze wspólnej puli, a licznik stoi nad przyciskiem: ile przebiegów zużyłeś w tym miesiącu i ile pieniędzy poszło. Pierwszego dnia kolejnego miesiąca pula wraca.

Limit jest niski celowo. To nie jest czat, do którego wraca się „jeszcze raz, tylko inaczej" — to comiesięczna wizyta doradcy. Dlatego opłaca się przed kliknięciem ustawić okres i wymiary tak, żeby pytanie było konkretne, oraz wpisać kontekst, którego dane nie znają.

Po wyczerpaniu przycisk przestaje działać i mówi wprost, kiedy pula wróci. Pod komunikatem jest „Potrzebuję więcej przebiegów" — jeśli raz w miesiącu to za rzadko, kliknij i napisz jednym zdaniem, do czego. Na tej podstawie decydujemy, czy i jak zrobić pakiet płatny; to nie jest formularz do szuflady.

Działa też sufit tokenów wewnątrz jednego przebiegu: model, który zbyt długo dopytuje dane, dostaje wymuszone zakończenie, zamiast przepalić budżet za jednym razem.

Przebieg, który się nie powiedzie w połowie, też jest policzony — bo wykonane do tego momentu wywołania zostały opłacone.

Dobre praktyki

• Zacznij od jednostek, potem zejdź w kategorie. Jednostka mówi, gdzie powstaje wynik; kategoria — z czego się składa.
• Plan buduj z wykonania. Skopiuj rok, potem popraw pozycje, o których wiesz, że się zmienią. Szybciej i bez pustej kartki.
• Patrz na Δ %, nie tylko na Δ. 2 000 zł ponad plan znaczy co innego przy kosztach 5 000, a co innego przy 50 000.
• Załóż folder, zanim zaczniesz. Pytanie, które zadałeś raz i nie odłożyłeś, za miesiąc składasz od nowa — a wtedy zwykle inaczej.
• Rób osobne dokumenty zamiast przestawiać jeden. Dwa pytania to dwa dokumenty; jeden przestawiany w kółko to pytanie, którego za miesiąc nie odtworzysz.
• Traktuj „Bez jednostki" jak zadanie. Duża pozycja bez przypisania oznacza, że każdy podział niżej jest niepełny.